پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - جاذبههاى گردشگرى مذهبى - فقاهتی سید علیرضا
جاذبههاى گردشگرى مذهبى
فقاهتی سید علیرضا
مقدمه
سفر و گردشگرى، در گذشته از گستردگى و تنوع كه امروزين برخوردار نبوده و آمارها حاكى از رشد روز افزون اين صنعت در جهان كنونى است. بررسى تاريخ سفر از سدههاى گذشته، مويد آن است كه انسانها به انگيزههاىگوناگونى چون تجارت،آموزش،زيارت و انجام امور مذهبى،ماجراجويى و نيز انجام وظايف سياسى، به سفر مىپرداختهاند. در عصر كنونى كه ازآن به عنوان عصر معنويت نيز ياد مىشود سفرهاى زيارتى و مذهبى بيش از گذشته مورد توجه شده است؛ بهگونهاى كه سالانه بيش از ٣٠٠ميليون نفر به قصد زيارت به اماكن مذهبى سفر مىكنند.
گردشگرى در تمدن اسلامى
قرآن كريم در آياتى(١) به سيردر زمين فرمان مىدهد و دربرخى آيات، به گونه استفهامى به سير در زمين فرا مىخواند، تا با ديدن آثار گذشتگان، از آن عبرت گيرند. سفر نقش مهمى در ايجاد تمدن اسلامى و رشد آن ايفا كرده است. چنان كه دانشمندان بزرگى چون ابن سينا، آثارى چون شفا و الانصاف را در سفر نگاشته اند.اگر در سفرنامههاى به جا مانده نيك بنگريم متوجه مىشويم كه مسلمانان در قرون نخستين هجرى، سفرهاى بسيارى به خاورميانه و خاوردور داشته اند و گزارش سفر خود را در كتابهاى جغرافيايى يا تحقيقات تاريخى و عقيدتى ارائه دادهاند. مهمترين انگيزه جهانگردان مسلمان كسب دانش، تبليغ، آشنايى با جهان و مأموريت رسمى بوده است. )ذاكرى، ١٣٨٨، صص ٣١٩ - ٣٧٧)
در سيره پيامبر(ص) و امامان معصوم(ع) نيز شاهد سفر آن بزرگواران يا توصيه به سفر آنان به اصحاب هستيم. از جمله اين سفرهاى توصيه شده، مىتوان به سفرهاى زيارتى اشاره كرد. چنان كه مسلمانان در زمان پيامبر(ص) افزون بر زيارت آن حضرت، به زيارت شهدا مىرفتند و پس از پيامبر(ص)، مزار ايشان ميعادگاه مسلمانان بوده است. شيعيان و پيروان اهلبيت(ع)، افزون بر زيارت پيامبر(ص)، به ديدن امامان يا زيارت مزارشان، به ويژه زيارت مزار امام حسين(ع) در كربلا مىشتافتند و در طول تاريخ هيچ مانعى آنان را از اين سفر باز نمى داشت (رضوى، ١٣٨٨، ص٤١٥-٣٨٢)
در ميان فقهاى اسلامى نيز شاهديم كه بسيارى از آنان، در طول دوران عمر خود، به نقاط مختلف جامعه اسلامى سفر كردهاند، چنانكه شهيد ثانى(٢) (٩٦٥-٩١١ه.ق)، شيخ بهايى٣ (١٠٣٠_٣٥٣ه.ق)، سيدجمال الدين اسد آبادى (١٣١٤ - ١٣٥٤ه.ق)، را مىتوان از مهمترين اين فقها برشمرد.(ميرى ، ١٣٨٨، صص ٤٢١ - ٤٦٠)
گردشگرى مذهبى
گردشگرى مذهبى، يكى از قديمى ترين و پر رونق ترين گردشگرىهاى گذشته و حال، در سراسر جهان است كه قدمت آن به تاريخ فرهنگ دينى مىرسد. (مومنى، صرافى، ١٣٨٣، ص ١٣) اگر به تاريخ گذشته در زمينه سفرها و گردشهاى مذهبى نگاهى داشته باشيم، به گردشهاى مذهبى، چون فريضه حج و زيارت حرم نبوى،بارگاه ملكوتىامامان شيعه در عراق، عربستان و ايران، مراسم مقدس يونانيان باستان در معابد آپولون و سفرهاى مصريان براى ديدار از فراعنه، و ايرانيان باستان به معبد آناهيتا در كنگاور و نظاير آن بر مىخوريم كه هريك به گونه اى، قدمت و رواج اين شكل از گردشگرى را درميان ملل مختلف نشان مىدهند. (رنجبران، زاهدى، ١٣٨٤، صص ٧٤ - ٧٥)
گردشگرى مذهبى را مىتوان، پايدارترين نوع گردشگرى معرفى كرد، زيرا زيارت و گردشگرى مذهبى در باورها و اعتقادهاى دينى - مذهبى ريشه دارد، و به مفهوم تخصصى خود و فراتر از وابستگى به زمان و اوقات فراغت، عامل مهم جغرافياى انسان در شكلگيرى مسافرت ، ايجاد تمركز و چشم انداز فرهنگى است. با اين همه امروزه گردشگرى مذهبى با همه اجزاء و گونههاى مختلف آن به سبب ويژگىهاى ساختارى و كاركردى خاص، توانسته خود را در متن گردشگرى جهانى جاى دهد؛ بهگونهاى كه حوزه نفوذ آن سراسر جهان را فراگرفته است. (مومنى، صرافى، قاسمى، ١٣٨٧، ص ١٣)
سيماى گردشگرى مذهبى در جهان امروز
گردشگرى مذهبى در جهان امروز، روند رو به افزايشى داشته است و اين روند، تمامى اديان و مذاهب را در سراسر جهان در برمىگيرد. مهمترين نقاط گردشگرى جهان را مىتوان در اروپا، آسيا و خاورميانه جست.
افزايش تعداد گردشگران اماكن زيارتى در اروپا، در چند سال گذشته، مورد توجه كارشناسان گردشگرى سراسر جهان قرار گرفته است. طبق آمار ارائه شده از سوى مركز گردشگرى- زيارتى واتيكان در رم، اماكن زيارتى اروپا، در سال ٢٠٠٦، پذيراى بيش از ١٥٠ ميليون گردشگر از سراسر جهان بوده است كه اين رقم در سال ٢٠٠٧ به ١٩٠ ميليون گردشگر افزايش يافته است.
آسيا و پاسيفيك را با توجه به اماكن مذهبى اديان مختلف، بايد مهمترين و پرجاذبههاى زيارتى و گردشگرى مذهبى در دنيا دانست، بهگونهاى مهد اديان بزرگ الهى چون اسلام، مسيحيت، يهوديت، بوديسم، هندويسم، تايسم و ... در اين منطقه قرار گرفته و سازمان جهانى گردشگرى در آخرين گزارش خود در سال ٢٠١١ مىنويسد كه بيش از نيمى از زايران و گردشگران مذهبى به اين منطقه سفر مىكنند. عربستان، ايران، عراق، تايلند، هند، كامبوج، سرى لانكا و...از مهمترين مقاصد گردشگران مذهبى در آسيا مىباشند.
در حال حاضر، كشورهاى ايران، سوريه، عراق و عربستان، چهار كشور مقصد زيارتى خاورميانه هستند، اين در حالى است كه در سالهاى اخير، كشورهاى مسلمان ديگر نيز با سرمايه گذارى قابل توجه، براى جذب بيشتر گردشگران، تلاش گسترده اى را آغاز كرده اند. گردشگرى در مجموع در منطقه خاورميانه در سالهاى اخير، روند رو به رشدى داشته است، چنان كه سازمان جهانى گردشگرى از رشد ١٣ درصدى گردشگرى دراين منطقه در سال ٢٠١٠ نسبت به سال قبل خبر داده است .
صاحبنظران صنعت گردشگرى بر اين باورند كه به لحاظ موقعيت فرهنگى مذهبى خاص ايران در ميان كشورهاى اسلامى ، گردشگرى مذهبى جاى رشد و توسعه بسيارى در ايران دارد. به خصوص اينكه زيارت، هدف اول سفر بسيارى مسلمانان و شيعيان است. متأسفانه ايران با وجود ٨ هزار و ٩١٩ مكان مذهبى مقدس، هنوز فاقد ساماندهى تخصصى و متمركز بوده و اين وضعيت نابسامان حتى در شهرهاى مهمى چون مشهد و قم نيز مشاهده مىشود. اين در حالى است كه از اين تعداد، دستكم ٤ هزار و ٣١٩ اثر، در زمره آثار ثبت شده در فهرست ميراث ملى نيز قرار دارند و افزون بر داشتن جاذبه زيارتى، داراى جاذبههاى فرهنگى تاريخى هم هستند.
مشهد، قم و شيراز را مىتوان مهمترين شهرهاى مذهبى ايران دانست؛ هرچند در گوشه و كنار ايران، اماكن مذهبى بسيارى چون امام زادگان، مساجد و... بسيارى به چشم مىخورد؛ اما اين سه شهر و به خصوص مشهد و قم، براى گردشگران مذهبى داخلى و خارجى، از جايگاه ويژه اى برخوردار است؛ به گونه اى كه ٥٥ درصد گردشگران خارجى در ايران را گردشگران مذهبى تشكيل مىدهند؛ هرچند ايران درميان كشورهاى اسلامى، از كشورهايى با پتانسيل قوى در زمينه گردشگرى مذهبى به شمار مىرود اما متأسفانه نتوانسته، از بازار توريسم مذهبى آن چنان كه شايسته بوده، بهره بگيرد؛ اين در حالى است كه كشورهايى چون مراكش، مصر، تركيه و مالزى از ميان كشورهاى اسلامى، از كشورهاى برتر در جذب توريسم در سطح جهان به شمار مىروند. (p٣٠ ٢، ٢٠١٠ ,okhovat )
منابع
١. مؤمنى، مصطفى، صرافى، مظفر، قاسمى خوزانى، محمد، ١٣٨٧، ساختار و كاركرد گردشگرى مذهبى - فرهنگى و ضرورت مديريت يكپارچه در كلان شهر مشهد، جغرافيا و توسعه، شماره ١١، ص ١٣ - ٣٨.
٢. جمعى از نويسندگان مجله فقه (ذاكرى، على اكبر، سيد عباس، ميرى، سيد عباس،......)، ١٣٨٨، جهانگردى در فقه و تمدن اسلامى، بوستان كتاب، چاپ اول. قم.
٣. رنجبران، بهرام، زاهدى، محمد، ١٣٨٤، شناخت گردشگرى، چهار باغ، چاپ سوم، اصفهان.
٤. سازمان جهانى گردشگرى WWW.UNWTO.org.
A Study on Religius Tourism Industry Management ,٢٠١٠ ,hanie ,Okhorat .٥ - PP ٣٠٢ ,No ٥ ,Vol ٢ ,Interenational of Academic Research ,Case Study Iran .٣٠٧
پىنوشتها:
١. عنكبوت آيه ٢٠، روم آيه ٤٢، نحل آيه ٣٦، نمل آيه ٦٩، انعام آيه ١١، آل عمران آيه ١٣٧.
٢. شيخ زين العابدين على عاملى.
٣. بهاالدين محمد.